Nauczanie religii w polskich szkołach (1956–1961)

Kazimiera Jaworska

doi:10.58324/s.449

Data publikacji : 2025-11-06

Tom 35 Nr 2 (2025)

Nauczanie religii w polskich szkołach (1956–1961)

Kazimiera Jaworska

https://orcid.org/0000-0001-5034-263X

DOI: https://doi.org/10.58324/s.449

Abstrakt

Przeobrażenia ustrojowe, które dokonały się w Polsce po zakończeniu II wojny światowej, radykalnie zmieniły oblicze polskiego szkolnictwa. Pomimo iż w szkołach była propagowana ideologia materialistyczna, to formalnie do 1956 r. w katalogu przedmiotów obowiązkowych była religia, której nauczanie konsekwentnie ograniczano. W 1956 r. uczono jej w niewielu szkołach. W okresie tzw. Polski Ludowej nauczanie religii traktowano instrumentalnie, w zależności od potrzeb aktualnej ekipy rządzącej. Na skutek przełomu politycznego, który dokonał się w Polsce jesienią 1956 r., lekcje religii powróciły do szkół jako przedmiot nadobowiązkowy, nauczany na żądanie rodziców. Od roku szkolnego 1957/58 władze komunistycznego państwa ponownie rugują nauczanie tego przedmiotu z przestrzeni szkolnej. Wraz z uchwaleniem przez Sejm 15 lipca 1961 r. ustawy o rozwoju systemu oświaty i wychowania, w której znalazł się zapis o świeckości szkoły i innych placówek oświatowo-wychowawczych, lekcje religii zostały usunięte ze szkół. Wówczas Kościół podjął się pozaszkolnego nauczania religii dzieci i młodzieży m.in. w kościołach i salkach na plebaniach. Celem niniejszej publikacji jest przybliżenie problemu usuwania lekcji religii z polskich szkół w latach 1956–1961 w świetle dostępnej dokumentacji źródłowej oraz literatury naukowej.

Słowa kluczowe:

nauczanie religii w szkole, wychowanie dzieci i młodzieży, laicyzacja młodego pokolenia, indoktrynacja, relacje państwo – Kościół w Polsce

Inne teksty tego samego autora

Kazimiera Jaworska, Wychowanie bez Boga – rugowanie religii z polskich szkół (1949-1956) , Społeczeństwo: Tom 164 Nr 4 (2023): Religijne filarytożsamości społecznej

Podobne artykuły

Adam Zadroga, Sztuczna inteligencja w edukacji akademickiej: perspektywa moralno-społeczna. , Społeczeństwo: Tom 169 Nr 1 (2025): Co należy mieć na myśli

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Jaworska, K. (2025). Nauczanie religii w polskich szkołach (1956–1961). Społeczeństwo, 35(2), 9–25. https://doi.org/10.58324/s.449

Bibliografia

AAN, UdsW, sygn. 50/355, Odpis listu ks. Stefana Piotrowskiego, Wikariusza Generalnego Archidiecezji Warszawskiej do JE ks. Biskupa Zygmunta Choromańskiego. Warszawa, dn. 21.01.1957.

AAN, UdsW, sygn. 50/364, List Sekretarza Episkopatu do ministra Władysława Bieńkowskiego. Warszawa, 27 lutego 1957.

AAN, UdsW, sygn. 50/364, Odpis listu bp. Z. Choromańskiego do Ministra w. Bieńkowskiego.

AAN, UdsW, sygn. 50/392, 1 lutego 1957, Odpis listu Ministra Oświaty do Sekretarza Episkopatu ks. bp. Z. Choromańskiego.

AAN, UdsW, sygn. 50/392, Odpis listu Ministra Oświaty do Sekretarza Episkopatu. [Warszawa], 1.01.1957.

AAN, UdsW, sygn. 57/783, t. 1, List pasterski Episkopatu [anonimowa notatka 2.10.1959 r.].

Ustawa z dn. 15 lipca 1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania, Dz.U. PRL 1961, nr 32.

Ustawa z dnia 11 marca 1932 r. o ustroju szkolnictwa, Dz.U. 1932, nr 38, poz. 389.

Zarządzanie Ministra Oświaty z 7 grudnia 1956 r (nr SO-7-6858/56) w sprawie udziału nauczycieli przedmiotów nadobowiązkowych w posiedzeniach rad pedagogicznych [w:] 17 lat nauczania religii w Polsce Ludowej. Wybór dokumentów, oprac. H. Konopka, Białystok 1998.

Zarządzenie ministra Oświaty W. Bieńkowskiego w sprawie kwalifikacji zawodowych nauczycieli religii w szkołach zawodowych i średnich (26 stycznia 1957, Warszawa) [w:] P. Raina, Kościół w PRL. Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945–1989, t. 1: Lata 1945–1959, Poznań 1994, s. 584.

Zarządzenie Ministra Oświaty W. Bieńkowskiego w sprawie nauczania religii w szkołach (8 grudnia 1956, [Warszawa]), Okólnik nr 32 Ministerstwa Oświaty w sprawie wykonania zarządzenia Ministra Oświaty z dnia 8 grudnia o nauczaniu religii w szkołach (11 grudnia 1956) [w:] P. Raina, Kościół w PRL. Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945–1989, t. 1: Lata 1945–1959, Poznań 1994, s. 573–576.

Zarządzenie ministra oświaty z dn. 3 grudnia 1958 r. w sprawie regulaminu klasyfikowania i promowania uczniów oraz wydawania świadectw szkolnych w szkołach ogólnokształcących (młodzieżowych) [w:] 17 lat nauczania religii w Polsce Ludowej. Wybór dokumentów, oprac. H. Konopka, Białystok 1998.

Zarządzenie Ministra Oświaty z dnia 4 sierpnia 1958 r. Nr GM.1-3146/58 w sprawie nauczycieli religii [w:] 17 lat nauczania religii w Polsce Ludowej. Wybór dokumentów, oprac. H. Konopka, Białystok 1998.

Zarządzenie Ministra Oświaty z dnia 8 grudnia 1956 r. w sprawie nauczania religii w szkołach, Dz.U.M.O z 31 XII 1965 r., poz. 156.

Instrukcja z dn. 18 kwietnia 1959 r. w sprawie zatrudniania w r. szk. 1959/60 nauczycieli religii nie posiadających przepisanych kwalifikacji zawodowych, Dz.U.M.O. 1959, nr 4.

Okólnik nr 10 z dn. 13 kwietnia 1959 r. w sprawie zatrudniania nauczycieli przedmiotów nadobowiązkowych, Dz.U.M.O. 1959, nr 3.

Okólnik nr 11 z dn. 14 kwietnia 1959 r. w sprawie szkół i klas bez nauczania religii, Dz.U.M.O. 1959, nr 3.

Okólnik nr 12 z dn. 14 kwietnia 1959 r. w sprawie stosowania regulaminu eksternistycznego egzaminu dojrzałości liceum ogólnokształcącego dla pracujących, Dz.U.M.O. 1959, nr 2.

Okólnik nr 26 z dnia 4 sierpnia 1958 r. Nr GM.1-3145/58 w sprawie przestrzegania świeckości szkoły [w:] 17 lat nauczania religii w Polsce Ludowej. Wybór dokumentów, oprac. H. Konopka, Białystok 1998.

Komunikat Komisji Wspólnej przedstawicieli Rządu i Episkopatu o zasadach uregulowania wzajemnych stosunków. Warszawa, 8 grudnia 1956 [w:] P. Raina, Kościół w PRL. Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945–1989, t. 1: Lata 1945–1959, Poznań 1994.

List Episkopatu do Pełnomocnika Rządu do Spraw Stosunków z Kościołem J. Sztachelskiego w sprawie religii w szkołach, Warszawa 23 marca 1961 [w:] P. Raina, Kościół w PRL. Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945–1989, t. 2: Lata 1960–1974, Poznań 1995.

List I Sekretarza KC PZPR W. Gomułki do Episkopatu Polski (27 maja 1959, Warszawa) [w:] P. Raina, Kościół w PRL. Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945–1989, t. 1: Lata 1945–1959, Poznań 1994.

Listy pasterskie Episkopatu Polski 1945–1974, Paryż 1975.

Memoriał Episkopatu do Rządu PRL o sytuacji Kościoła w Polsce (15 kwietnia 1959, Warszawa) [w:] P. Raina, Kościół w PRL. Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945–1989, t. 1: Lata 1945–1959, Poznań 1994.

[List anonimowej czytelniczki z Kolbuszowej], „Przyjaciółka” 1957, nr 1 (459).

Jak realizować zarządzanie w sprawie nauczania religii, „Trybuna Ludu” 29.12.1956.

Rodzice sami decydują, „Trybuna Ludu” 29.12.1956. DOI: https://doi.org/10.1007/BF02289926

Zmiany w programach szkolnych, „Trybuna Ludu” 16.12.1956.

Błażewicz P., Wokół genezy szkoły dziesięcioletniej [w:] Wrocławskie Studia z Historii Najnowszej, t. 6, red. W. Wrzesiński, Wrocław 1998.

Czekalski R., Rys historyczny lekcji religii w Polsce, „Studia Katechetyczne” 7:2010.

Dudek A., Państwo i Kościół w Polsce 1945–1970, Kraków 1995.

Eisler J., Hierarchowie Kościoła katolickiego wobec kryzysów politycznych 1956, 1968, 1970 [w:] Społeczeństwo – państwo – Kościół (1945–2000). Materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej Szczecin, 15–16 VI 2000 r., red. A. Kawecki, K. Kowalczyk, A. Kubaj, Szczecin [2000].

Goliszek P., Nauczanie religii w polskich przedszkolach i szkołach publicznych, „Teka Komisji Prawniczej PAN Oddział w Lublinie” 13:2020, nr 2, s. 177–195. DOI: https://doi.org/10.32084/tekapr.2020.13.2-15

Grzybowski R., Polityczne priorytety i elementy codzienności socjalistycznej szkoły. Wybór studiów poświęconych dziedzictwu edukacyjnemu PRL-u, Toruń 2013.

Grzybowski R., Przełomy polityczne jako momenty zwrotne w polityce oświatowej PRL [w:] Oświata, wychowanie i kultura fizyczna w rzeczywistości społeczno-politycznej Polski Ludowej, red. R. Grzybowski, Toruń 2004.

Jaworska K., Relacje między państwem a Kościołem katolickim w (archi)diecezji wrocławskiej w latach 1956–1974, Legnica 2009.

Jaworska K., Utrudnienia w nauczaniu religii oraz dekrucyfikacja szkół w województwie wrocławskim we wrześniu 1958 roku w świetle dokumentacji aparatu bezpieczeństwa [w:] Per crucem ad lucem. Księga Jubileuszowa. Księdzu Biskupowi Legnickiemu w 50. rocznicę prezbiteratu i w 15. rocznicę święceń biskupich od duchowieństwa i wiernych świeckich diecezji legnickiej, red. S. Stasiak, Legnica 2013.

Kądziela P., Kościół a Państwo w Polsce, Wrocław 1990.

Konopka H., Religia w szkołach Polski Ludowej, Białystok 1997.

Kowalczyk K., Rola szkół Towarzystwa Przyjaciół Dzieci w walce z religią i Kościołem katolickim [w:] Społeczeństwo – państwo – Kościół (1945–2000). Materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej Szczecin, 15–16 VI 2000 r., red. A. Kawecki, K. Kowalczyk, A. Kubaj, Szczecin [2000].

Kryńska E.J., Mauersberg S.W., Indoktrynacja młodzieży szkolnej w Polsce w latach 1945–1956, Białystok 2003.

Ligęza E., Kardynał Stefan Wyszyński jako autorytet w wychowaniu młodzieży – wybrane wskazania, „Forum Pedagogiczne” 2021, nr 2. DOI: https://doi.org/10.21697/fp.2021.2.26

Łuczak H., Katecheza młodzieży w Polsce, Kraków 1988.

Mezglewski A., Nauczanie religii w Polsce Ludowej, „Studia z Prawa Wyznaniowego” 2000, nr 1.

Mezglewski A., Szkolnictwo wyznaniowe w Polsce w latach 1944–1980. Studium historyczno-prawne, Lublin 2004.

Ordyłowski M., Z działalności Towarzystwa Przyjaciół Dzieci na Dolnym Śląsku w latach 1945–1962 [w:] Oświata na Dolnym Śląsku, red. A. Smołalski, F. Szafrański, Warszawa–Wrocław 1980.

Skuza S., Nauczanie religii w Polsce w świetle prawa państwowego po roku 1945 [w:] Nowa ewangelizacja (Kolekcja „Communio”, t. 8), Poznań 1993.

Szot A., Normalizacja, której nie było… Katechizacja na Białostocczyźnie w latach 1956–1961, „Rocznik Teologii Katolickiej” 8:2009.

Wójcik S., Katechizacja w warunkach systemu totalitarnego na przykładzie administracji apostolskiej Dolnego Śląska 1945–1961, Wrocław 1995.

Żurek J.T., Religia w szkole 1956–1958 (edukacji ateistycznej dzień powszedni) [w:] Młodzież w oporze społecznym (1944–1989), red. M. Kała, Ł. Kamiński, Wrocław 2002.